Technologie verandert het openbaar vervoer

De Lijn experimenteert al een tijd met zelfrijdende busjes in Leuven. Ze pendelen tussen het station van Leuven en Heverlee. Voorlopig zit er nog steeds een speciaal opgeleide begeleider aan boord die kan ingrijpen wanneer dat nodig is. Toch roept de proef heel wat vragen op. Wat betekent autonoom rijden voor de chauffeur? Welke rol krijgen de technische diensten? En kan technologie het menselijke aspect van openbaar vervoer vervangen? We vroegen het aan Pieter Thys, secretaris sector vervoer bij ACV Openbare Diensten.

Dit experiment toont volgens Pieter vooral dat autonoom rijden niet langer een verhaal voor de verre toekomst is. De technologie wordt steeds beter en voertuigen kunnen vandaag al bepaalde trajecten grotendeels zelfstandig afleggen. “Maar we moeten daar ook realistisch naar kijken. Het gaat nog altijd om een proefproject. De bus rijdt onder specifieke voorwaarden en er is voorlopig een speciaal opgeleide begeleider aanwezig die kan ingrijpen. Voor ons is het belangrijk om niet alleen naar de technische mogelijkheden te kijken. We moeten ook nadenken over de gevolgen voor de dienstverlening, de veiligheid en vooral voor de werknemers.”

Vormen ze een bedreiging voor de job van chauffeur?

“Als een voertuig steeds meer rijtaken zelfstandig uitvoert, zal de inhoud van de job van de chauffeur wellicht veranderen. Maar chauffeurs doen vandaag veel meer dan alleen een voertuig besturen. Ze staan in voor de veiligheid, helpen reizigers, geven informatie en reageren op onverwachte situaties. Die taken verdwijnen niet zomaar omdat een bus zelfstandig kan rijden. De vraag is dus vooral welke rol de chauffeur in de toekomst krijgt. Wordt hij begeleider van een autonoom voertuig? Wordt hij operator of krijgt hij andere taken binnen de organisatie?”

Zullen er minder chauffeurs nodig zijn?

“Dat kunnen we nog niet voorspellen. Het Leuvense experiment is daarvoor te beperkt. Het gaat maar om twee busjes voor maximaal acht reizigers. Maar het is wel onze verantwoordelijkheid om vooruit te kijken. Als autonome voertuigen op grotere schaal worden ingevoerd, kan dat gevolgen hebben voor het aantal chauffeurs en voor de organisatie van het werk. Daarom willen wij dat werknemers en hun vertegenwoordigers vanaf het begin betrokken worden bij die technologische ontwikkeling. Het mag niet zo zijn dat eerst de technologie wordt uitgerold en pas daarna wordt bekeken wat de gevolgen zijn voor het personeel.”

Kan technologie ook nieuwe jobs creëren?

“Dat is zeker mogelijk. Wanneer bepaalde taken verdwijnen, kunnen andere taken belangrijker worden. Chauffeurs kunnen bijvoorbeeld evolueren naar functies waarin begeleiding, toezicht of bediening van autonome voertuigen centraal staan. Ook binnen de technische diensten kunnen nieuwe specialisaties ontstaan. Maar dat gebeurt niet vanzelf. Als we willen dat technologische vooruitgang ook kansen biedt voor werknemers, moeten we die overgang goed organiseren. Opleiding, heroriëntering en werkzekerheid moeten daarom deel uitmaken van de discussie vanaf het moment dat nieuwe technologie wordt ingevoerd.”

Wat vinden de reizigers van de zelfrijdende busjes?

“Voor de reizigers blijft menselijk contact heel belangrijk. De chauffeur is voor veel reizigers een aanspreekpunt. We mogen er ook niet van uitgaan dat iedere reiziger zich even comfortabel voelt bij volledig geautomatiseerd vervoer. Voor sommige mensen kan het vertrouwen in de technologie een drempel vormen. Die terughoudendheid om volledig afhankelijk te worden kwam terug in onze korte peiling bij de reizigers. Technologie als ondersteuning kan, maar ze mag niet automatisch het menselijke contact vervangen.”

Jullie hebben ook vragen over de data die autonome voertuigen verzamelen.

“Ja. Een autonoom voertuig moet voortdurend informatie verzamelen en verwerken om veilig te kunnen rijden. Daardoor ontstaat een enorme hoeveelheid data over het voertuig, de reizigers, de omgeving en de mobiliteit. Daar moeten duidelijke afspraken over komen. Wie beheert die gegevens? Wie kan ze gebruiken? Hoe lang worden ze bewaard? En kunnen ze voor commerciële doeleinden worden ingezet? Degenen die de technologie beheersen en alles in kaart brengen, hebben veel macht. Stel dat je een broodjeszaak wil starten in de buurt van een station. Zo’n technologiebedrijf weet op welke tijdstippen het er druk is. Die gegevens kunnen worden doorverkocht aan commerciële bedrijven.”

Speelt ook de afhankelijkheid van technologie een rol?

“Ja, absoluut. We hebben ook vragen over de controle over de aansturing van die zelfrijdende systemen. Een autonoom voertuig is afhankelijk van software, sensoren, communicatiesystemen en verschillende leveranciers. Bij mijn weten is er vandaag geen Europese, laat staan een Belgische, technologie die dat kan regelen. 

Wat gebeurt er als een systeem uitvalt? Wat als een leverancier stopt met ondersteuning? En beschikken we zelf nog over voldoende kennis om problemen op te lossen?

We zijn met andere woorden afhankelijk van landen als China. Als men daar bij wijze van spreken op de knop duwt, dan staan we hier massaal stil. Voor een essentiële publieke dienstverlening zoals openbaar vervoer is dat een belangrijk aandachtspunt. We moeten ervoor zorgen dat De Lijn en haar technische medewerkers voldoende kennis en controle behouden over de technologie die wordt gebruikt.”

Wat verwacht ACV Openbare Diensten dan van De Lijn en de overheid?

“Dat er niet alleen naar de technologie wordt gekeken, maar naar het volledige plaatje. Voor ons is het belangrijk dat de sociale partners en werknemers tijdig betrokken worden. We moeten samen bekijken welke gevolgen nieuwe technologie heeft en hoe we werknemers kunnen begeleiden. De zelfrijdende bus kan in de toekomst een interessante aanvulling zijn op het openbaar vervoer. Maar innovatie mag niet uitsluitend worden gedreven door de vraag hoeveel personeel of kosten ermee kunnen worden bespaard.”