Een effectief sociaal klimaatplan moet dringend worden uitgerold

Een effectief sociaal klimaatplan moet dringend worden uitgerold 

Auteur:  Thomas Vael

September 2026

Europa breidt het al bestaande industriële emissiehandelssysteem (ETS) uit. Het hierop geïnspireerde ETS2 zal impact hebben op gebouwen en transport van huishoudens, maar ook op kleinere ondernemingen. Hun fossiele energieleveranciers zullen immers emissierechten moeten kopen die men vervolgens zal doorrekenen.  De oprichting van een Europees Sociaal Klimaatfonds (SKF) werd hier dus terecht aan gekoppeld. Het fonds genereert 65 miljard euro tegen 2032. 

België ontvangt op termijn ongeveer 1,656 miljard euro uit het SKF. Politiek werd afgesproken dat ongeveer 13% naar het federale niveau gaat, 43% naar Vlaanderen, 33% naar Wallonië en 11% naar Brussel. Er moet minimaal een vierde van het ontvangen bedrag extra mee gefinancierd worden door deze overheden, in principe uit de eigen begroting. Uitgaven ervan moeten maximaal ingezet worden als versneller van bijkomende transitiemaatregelen, maar ook als buffer voor sociale impact. Tot ruim een derde van het fonds mag gebruikt worden voor directe financiële ondersteuning voor kwetsbare gezinnen.  

Het Belgisch Sociaal Klimaatfonds ontwikkelt zich te traag 

Hoewel de verdeelsleutel dus is vastgelegd, is het definitieve Belgische plan nog steeds niet ingediend bij de Europese Commissie. Onze verschillende overheden kunnen maatregelen eventueel met eigen middelen voorfinancieren, maar voorlopig bestaat geen rechtszekerheid over de effectieve inkomsten uit het klimaatfonds.  Het is nu dus dringend aan België en haar regio’s om hier werk van te maken.  

Het is immers cruciaal dat er zo snel mogelijk koopkrachtbescherming en zo veel mogelijk transitiessteun weg van fossiele afhankelijkheid komt voor wie het nodig heeft. Zonder sociale ondersteuning dreigt ETS2 vanaf 2028 bijkomende impact te veroorzaken bij huishoudens die nu al zorgen hebben over hun maandelijkse energierekening, laat staan ruimte hebben om elektrificatie van hun woonst en hun mobiliteit aan te vangen.   

Vlaanderen maakte al concrete plannen, maar die missen grotendeels doel 

In de Vlaamse begroting voor 2026 staat al ongeveer 100 miljoen aan uitgaven die gelinkt worden aan het sociaal klimaatfonds (renovatie sociale woningen, Mijn Verbouwlening, Mijn Verbouwpremie, fietsinfrastructuur, Vervoer op Maat). Deze initiatieven moeten dus nog vanuit de eigen begroting worden gehaald. 

In de toekomst zou de grootste hap (284 van de 651 miljoen) van het Vlaams gebouwengedeelte SKF naar de renovatie van sociale woningen gaan. Veel meer investeren in sociale woningen is cruciaal: 200.000 Vlaamse huishoudens staan op de wachtlijst en veel beschikbare sociale woningen voldoen niet aan de energetische normen. De vraag is echter of het SKF de juiste financieringsbron is. Deze Vlaamse regering voorziet al honderden miljoenen budget voor sociale woningen in de reguliere begroting. Toch werd daar afgelopen jaren niet volgens plan aan uitgegeven. Het probleem op weg naar Vlaamse gedefossiliseerde sociale huisvesting is dus voorlopig niet een tekort aan geld, maar de effectieve uitvoering van noodzakelijke sociale (ver)bouwplannen. 

Wat betreft mobiliteitsbeleid negeert de regering het basisprincipe om het SKF in te zetten voor bijkomend transitiebeleid met maximale sociale impact. Zo reserveert het plan een heel groot deel van de sociale mobiliteitsmiddelen voor investeringen in fietssnelwegen en -infrastructuur. Die zijn op zich positief, maar de vraag is of deze investeringen de beoogde doelstellingen sterk vooruithelpen. Ook bespaart de Vlaamse regering dit jaar alleen al, tientallen miljoenen aan eigen middelen voor De Lijn. De voorziene 5,5 miljoen Vlaamse SKF middelen voor Vervoer op Maat worden in elk geval maar maskering voor bijkomende mobiliteitsarmoede. 

Wie op die manier de eerste Vlaamse SKF budgettering onder de loep neemt, ziet vooralsnog dus weinig sociale transitie-impact. De relatief beperkte middelen dreigen te verdampen in het lappendeken van bestaand beleid, met het risico te weinig huishoudens van prijsstijgingen en afhankelijkheid van hun fossiel energiegebruik af te helpen. Op zich is het goed dat het eerste Vlaams plan er al vrij gedetailleerd is, maar dit is dus geen fundamentele opschaling van sociaal klimaatbeleid. Zo mist het de kans om groots, nieuw en collectief beleid op poten te zetten. Denk bijvoorbeeld aan een Vlaamse renovatiemaatschappij die massaal ondersteunt bij grootschalige collectieve renovatie- en warmteplannen, eigenaars en huurders die hier nood aan hebben volledig ontzorgt, en op maat gemaakte voorfinanciering voorziet voor wie geen renovatie kan betalen.  

Kader 

De aankomende invoering van ETS2 (2028) vergroot de noodzaak aan een kickstart voor massale uitfasering van fossiele brandstoffen voor onze gebouwen en mobiliteit. Eens de volledige Europese budgetten voor België eindelijk effectief kunnen worden toegekend, zal de besteding van het bijgaand sociaal klimaatfonds alvast in Vlaanderen nog stevig bijgestuurd en opgeschaald moeten worden.