‘Bestuursonkunde’ bij lokale besturen

Oostende helaas geen alleenstaand geval

De voorbije maanden werden we via de media regelmatig geconfronteerd met meldingen van toxisch leiderschap en/of politieke inmenging in lokale besturen. Het gaat daarbij over topambtenaren maar heel vaak over politiek mandatarissen. Het meest recente voorbeeld is de stad Oostende, maar er is ook het provinciebestuur Limburg, de stad Eeklo, Musea Brugge, de gemeente Aalter,…

Helemaal verwonderd zijn we als ACV Openbare Diensten hier niet over. Al jaren proberen we de Vlaamse regering duidelijk te maken dat lokale besturen het algemeen belang moeten dienen, niet het partijbelang of eigenbelang. Hierbij verdient de plichtsbewuste lokale ambtenaar meer respect en vooral een betere bescherming. 

Uit de bevraging rond arbeidstevredenheid die ACV Openbare Diensten in 2024 organiseerde bij het personeel van lokale besturen (het-rapport-lokale-besturen-algemeen.pdf) bleek dat politieke inmenging nog steeds een belangrijke impact heeft. Bij de bevraging ontvingen wij 8.879 antwoorden waarvan 27,57% van de bevraagden aangaf dat ze geconfronteerd worden met ongeoorloofde politieke inmenging. Bij een eerdere bevraging in 2018 bij 11.739 respondenten was het resultaat gelijkaardig (27,59%). Dit hoge percentage kwam voor bij alle respondenten van alle niveaus. De politieke inmenging is dus zeker niet afgenomen en doet zich voor bij alle types besturen: provincies, gemeenten, OCMW’s, intercommunales,… 

De essentie blijft dat een personeelslid de burger en het algemeen belang onafhankelijk moet kunnen dienen en daarom voldoende beschermd moet worden tegen politieke inmenging. Daarom werd destijds ook de statutair ambtenaar in het leven geroepen. Door de afbouw van de bescherming van de lokale ambtenaar werd de deur wagenwijd opengezet naar meer politieke druk én als gevolg ook toxisch leiderschap. Wie durft nog tegenwerken en het algemeen belang vooropzetten als onmiddellijk ook het ontslag boven het hoofd hangt?

In principe zou deze politieke druk er niet mogen zijn. Het politiek bestuur stippelt haar beleid uit en de administratie voert uit. De algemeen directeur stuurt het personeel van het bestuur. De lokale ambtenaar houdt hierbij rekening met de correcte toepassing van de bestaande wetgeving. In principe is de algemeen directeur de buffer tussen politiek en administratie. Maar ook hier zien we een toename in politieke inmenging. Uit een artikel in Knack (15 juni 2026) blijkt dat er sinds 2019 in één op de vier Vlaamse gemeenten een nieuwe algemeen directeur in dienst kwam. Reden: steeds vaker botsen zij met het politiek bestuur dat het primaat van de politiek opeist. Als zelfs de topambtenaar van het lokaal bestuur moet wijken, wat verwachten we dan van de andere ambtenaren? Het is ver gekomen dat de enige mogelijkheid die ambtenaren nog zien om zich te beschermen hiertegen het indienen van een collectieve klacht bij de externe preventiedienst is. Enkel op deze manier is anonimiteit gegarandeerd en dan nog.

De autonomie van het lokaal bestuur is te ver doorgeslagen. Autonomie betekent zelf beslissen over het lokaal gemeentelijk beleid. Dat betekent niet dat lokale ambtenaren als deurmat kunnen dienen voor politici. Het primaat van de politiek wordt al te vaak door de huidige lokale mandatarissen geïnterpreteerd als een blanco cheque. 

Gelukkig zijn er ook heel wat politici en topambtenaren die het wel goed doen, maar het aantal negatieve dossiers heeft de voorbije maanden wel een zwaar dieptepunt bereikt. Tijd voor verandering! Misschien is het herinvoeren van het voorafgaandelijk goedkeuringstoezicht (via het Agentschap Binnenlands Bestuur) al een eerste stap in de goede richting. Nadien kunnen we bekijken hoe we de ambtenaar beter kunnen beschermen: terug naar het statuut Camu misschien?