Wat na corona?

‘Dat de natuur intussen gewoon zijn gangetje gaat en zich van de mensen helemaal niets aantrekt, is een metafoor voor het feit dat na deze moeilijke periode ook weer een betere periode komt,’ zegt Koen Schoors, hoogleraar economie aan de Universiteit Gent in de marge op het einde van het interview. Hoe zal de wereld er na Covid-19 uitzien? We vroegen het hem vanop een veilige afstand.

Veel bedrijven liggen stil. Ongeveer een miljoen werknemers zit tijdelijk werkloos thuis. Komt het straks weer goed met onze economie? 

Koen Schoors: ‘Ja, maar het zal wellicht langer duren dan we verwachten. De vraag is tijdelijk in elkaar gestort omdat we een aantal dingen niet meer kunnen kopen: geen toerisme, horeca, theater of restaurant deze lente. Maar de vraag daalt ook omdat mensen wereldwijd hun inkomen of hun job verliezen. De overheden proberen dat zo goed mogelijk op te vangen door vervangingsinkomens te voorzien en door betalingen aan de overheid uit te stellen of kwijt te schelden. Dat is verstandig beleid.

Maar ook het aanbod krijgt een enorme schok te verwerken, en dat zijn we eigenlijk niet gewoon. Productiekettingen wereldwijd worden onderbroken omdat leveranciers of klanten tijdelijk in quarantaine vast zitten. Zelfs sectoren die helemaal niet blootgesteld zijn aan de vraagvermindering lijden onder die productieproblemen. Bovendien gebeurt die quarantaine niet gecontroleerd, maar doet elk land dat op zijn eigen tempo, afhankelijk van het aantal besmettingen. Dat is een gigantisch probleem, omdat steeds nieuwe gaten vallen in de productieketting. Daardoor zal de recessie langer duren dan twee maanden en zal de heropstart stroever verlopen dan we nu denken.’

Zal de coronacrisis verandering brengen aan de manier waarop de geglobaliseerde wereldeconomie tot half maart werkte?

'Ja, het wordt nu heel duidelijk dat de onderlinge afhankelijkheid in een wereldwijd netwerk ons efficiënter maakt, maar ons ook minder weerbaar heeft gemaakt tegen grote schokken. Het leidt tot grotere veerkracht tegen kleine schokken omdat de schokdempers en reserves van het hele netwerk efficiënt worden ingezet om die schokken op te vangen. Maar als de schokken erg groot zijn, leidt grotere onderlinge afhankelijkheid net tot een grotere kwetsbaarheid van het economische netwerk. De onderlinge afhankelijkheid werkt dan als een brandversneller in plaats van een schokdemper. 

De enige oplossing is dan het netwerk tijdelijk opbreken en terug vanuit de lokaal gezonde delen opbouwen. Daarom is de keuze om de lokale banken het lokale economische weefsel te laten steunen de juiste keuze. Het is niet perfect, maar er is geen beter alternatief.
Bovendien was er al heel wat druk op ons geglobaliseerd systeem, door de uit de hand lopende ongelijkheid, de onvoorspelbare handelsoorlogen van Trump en vooral door de onderliggende toenemende druk van de klimaatopwarming.  Dus we zullen onvermijdelijk de productie van een aantal zaken herlokaliseren. Ook de technologie en de stijgende lonen in aan aantal opkomende economieën duwen ons in die richting. 

Denk je dat de coronacrisis een blijvend effect zal hebben op het gedrag van de mens?
‘Ik denk dat mensen een aantal nieuwe dingen ontdekken en een aantal oude dingen herontdekken. Virtuele contacten zijn een blijver. Elke oma die nu leert online praten met haar kleinkind of contactloos betalen, zal dit ook blijven doen na deze crisis. Lessen zullen meer online blijven gebeuren en ook online winkelen en afhaaleten zullen nu pas echt doorbreken. 

Misschien worden we ook minder bereid in de file te gaan staan, nu we merken hoeveel tijd we winnen als we dat niet elke dag te hoeven doen. En we ontdekken ook dat werken niet alleen een last maar ook een lust is, een sociaal netwerk, iets wat ons leven richting en zin geeft. We zullen misschien met meer plezier werken, maar minder bereid zijn om er dagelijks enkele uren pendelen voor over te hebben.’
De staatskas zal serieus in het rood gaan. Komen we dat te boven? Wie zal de rekening betalen?
We zitten met een grote schuld opgescheept, maar de interest hierop zal nog jaren laag blijven, zodat die schuld betaalbaar blijft. Als we kunnen komen tot een primair overschot, dan zal, door de lage rente, op termijn de rentesneeuwbal omgekeerd werken en de schuldgraad langzaam zakken. 

Het echte probleem is daarom niet zozeer Covid-19, dan wel het onderliggende primaire begrotingstekort. Ook zonder corona waren we op weg naar een tekort van 12 miljard euro. Dat is echt niet alleen te wijten aan rente-uitgaven en dat zullen we dus nog altijd moeten oplossen als de coronarecessie  voorbij is. Dat primair overschot zoeken op de kap van de zorg lijkt mij de eerste jaren uitgesloten. Het is nu erg helder geworden dat verder besparen op de zorg niet kan.' 

Is het ernstig om de grote vermogens aan te spreken om hun verantwoordelijkheid op te nemen?
‘Natuurlijk. Nu worden heel grote vermogens te weinig belast en arbeid te veel. De taxshift heeft wel de belasting op arbeid verminderd, wat goed is, maar niet de belasting op inkomsten uit vermogen vergroot. De fiscale paradijzen en gaten in de wet moeten eruit, zodat ook inkomsten uit vermogen normaal belast worden. Voor sommige vermogens gebeurt dit al redelijk, en daar moeten we afblijven, maar voor andere helemaal niet.‘

In welk land met een vergelijkbare welvaart zou je nu liever niet ziek worden of zonder werk vallen?
‘De Verenigde Staten, omdat de president rancuneus, ijdel en zelfzuchtig is: Een rampzalige combinatie om deze crisis onder controle te krijgen, omdat veel Amerikanen geen ziekteverzekering hebben, omdat goede zorg in de VS ook erg duur is en omdat mensen die hun werk verliezen heel snel op de rand van de afgrond komen. Zij zullen in de ontwikkelde wereld het zwaarst getroffen land worden. Maar eens het voorbij is, zullen zij misschien ook sneller herstellen.’

Is de tijd rijp om te pleiten voor investeringen in de sociale zekerheid, eerder dan er steeds op te beknibbelen?
‘Wij zien nu heel duidelijk de waarde van het Belgische sociaaleconomische model. Als je investeert in goede zorg en zekerheid, dan heb je in tijden van crisis ook betere zorg en meer zekerheid. Het is een goede investering, waarvan we nu de opbrengsten zien.
Ik denk wel dat we het onderscheid moeten maken tussen beknibbelen en het zoeken naar meer effectiviteit. Het is net de samenwerking over hospitalen heen die een gecoördineerde en professionele reactie op Covid-19 mogelijk maakt. Rationalisering en focus op effectiviteit helpen soms net de middelen beter te gebruiken. De VS geven per hoofd van de bevolking in totaal veel meer uit aan gezondheidszorg, maar ze hebben slechtere gezondheidsuitkomsten in termen van levensverwachting. Het gaat dus niet alleen om hoeveel geld je erin stopt, maar ook over hoe je dat geld aanwendt.’

Personalization